Besef en schaamte: met de witte billen bloot

Posted on October 27, 2013

9


Sinterklaas is een uniek kinderfeest; een festijn van liedjes, pepernoten en cadeautjes, niet van racisme. Racisme is misdadig; dat heeft niets te maken hebben met ons gezellige volksfeest. Waarschijnlijk is het voor mensen in het buitenland moeilijk te begrijpen, maar we hebben echt geen kwaad in de zin. Dus, er is geen probleem en die discussie waait wel over.

Zo dacht ik erover, tot vrijdagavond. Ik zat met vrienden bij een café in Beirut en bracht de Zwarte Piet-hype ter sprake bij de andere Nederlandse in het gezelschap. Zij, Vivian, kwam onverwacht fel uit de hoek: “Dat kàn toch niet meer, anno 2013. Ik snap niet dat mensen zoiets fouts verdedigen, gewoon omdat het traditie is!” Ik probeerde haar duidelijk te maken dat er niets fouts is aan het sinterklaasfeest: iets onschuldigers is er bijna niet in Nederland. Ik heb nog nooit de link gelegd tussen zwarte pieten en donkere mensen. Zwarte piet is een feestelijk fenomeen dat alleen bestaat op 5 december. Ondanks mijn koppigheid, begon er toch iets te knagen. Zou het zo kunnen zijn dat ik al 27 jaar een blinde vlek heb? Zou het zo kunnen zijn dat het gezellige feest dat we ieder jaar vieren, voor veel Nederlanders een kwetsende en beledigende tijd is?

Vivian bleef met de botte bijl doorhakken. Langzaam ging het knagende gevoel over in het besef dat er iets niet goed zat. Die nacht en volgende dag dacht ik er nog veel over na. Kan ‘zwarte piet’ gezien worden als een uiting van racisme? Nu slavernij voorbij is en het sinterklaasfeest slechts een onschuldig kinderfeest is, kunnen er dan toch verbanden gelegd worden met racisme? Ik kwam uit bij JA.

“Sint Nicolaas en zijn Knecht”, een leesboekje van onderwijzer Jan Schenkman (1850)

“Sint Nicolaas en zijn Knecht”, een leesboekje van onderwijzer Jan Schenkman (1850)

Zwarte piet is geboren uit een tijd van slavernij en racisme; zowel in hoe hij eruit ziet als in de rol die hij vervult. In 1850 was sinterklaas nog alleen, maar door een boekje van ene Jan Schenkman kwam ‘De Knecht’ tot leven; een onderdanige karikatuur van mensen van Afrikaanse afkomst. Het in stand houden van zwarte piet, is het in stand houden van een foute spotprent. Ook al is het niet verkeerd bedoeld, hij kan niet worden losgekoppeld en ‘onschuldig’ worden gemaakt. Het doet er niet toe dat je het als witte Nederlander los kunt zien van ons slavernijverleden en racisme. Het staat er namelijk niet los van.

Het Nederlandse slavernijverleden werkt nog steeds door in ons dagelijks leven; het bepaalt identeit en beleving. Dit besef herinnerde me aan een tv-uitzending met actrice Jetty Mathurin waarin zij in een archief geconfronteerd wordt met het verleden en lijden van haar voorouders. Het werd een heftige aflevering over haar voorouders die tot slaaf waren gemaakt. Bij het doornemen van de slavenregisters huilt Jetty. Ik huilde met haar mee. En toch legde ik destijds bij het zien van die uitzending nog geen direct verband met hedendaags racisme.

In hun brief aan de Nederlandse overheid benadrukken de VN experts dat “A fundamental principle of human and minority rights is consultation with minority communities on issues that affect them and this must be respected in practice and in view of complaints received by members of minority communities”. Het gaat er deze VN experts om dat er geluisterd moet worden naar minderheden wanneer zij een probleem onder de aandacht willen brengen.

In 1987 was er al een Sesamstraat uitzending (vanaf 11:51 min) waarin de verschijning van zwarte piet aan de kaak werd gesteld. Terugkijkend verbaas ik mij erover dat het tot een VN-onderzoek moet komen voordat er werkelijk over het onderwerp gepraat wordt.

Defensieve (clichés), agressieve reacties en de kop-in-het-zand houding, wijzen op een dieperliggend probleem: we kunnen in Nederland nog steeds ons verleden niet onder ogen zien. Kinderen leren op school weinig tot niets over de Nederlanse kolonisatie en slavenhandel. Mijn geschiedenisboeken gingen over de ‘de gouden eeuw’, de ‘V.O.C.’ en ‘plantages’, niet over bloedbaden, uitbuiting en superioriteitsdenken. We slepen buitenlandse politieke en militaire leiders voor de internationale gerechten in Den Haag maar raken in paniek wanneer Indonesische, Surinaamse of Antilliaanse belangengroepen om excuses vragen. Waarom? Waar zijn we bang voor?

Ik geloof dat weinig mensen in Nederland oprecht iets kwaads in de zin hebben met het vieren van sinterklaas met zwarte pieten. En ik geloof ook niet dat iemand in Nederland trots is op ons kolonisatieverleden. Dat is dus des te meer reden om onze oren en ogen te openen. Ontspan en luister. Dan komt de rest vanzelf.